मानव र पशु दुवैको ज्यान लिन सक्ने भयानक रोग 'रेबिज' आज पनि जनस्वास्थ्यको लागि एक गम्भीर चुनौती बनेको छ। समयमै होसियारी नअपनाए शतप्रतिशत ज्यान जाने यो रोग, सही जानकारी र समयमै खोप लगाएमा शतप्रतिशत नै रोकथाम गर्न सकिन्छ।

रेबिज भनेको के हो र यो कसरी लाग्छ?

रेबिज (Rabies) एक प्रकारको भाइरसका कारणले लाग्ने प्राणघातक सरुवा रोग हो। यसले सिधै मानिस वा जनावरको केन्द्रीय स्नायु प्रणाली (मस्तिष्क र मेरुदण्ड) मा असर गर्छ।

मुख्यतया, रेबिजबाट सङ्क्रमित जनावरको र्‍यालमा यो भाइरस पाइन्छ। सङ्क्रमित कुकुर, स्याल, चमेरो, बिरालो वा बाँदर जस्ता स्तनधारी जनावरले मानिसलाई टोकेमा, चिथोरेमा वा मानिसको घाउ/खटिरा भएको ठाउँमा यस्ता जनावरले चाटेमा यो रोग सर्ने गर्दछ। हाम्रो समाजमा अधिकांश रेबिज सङ्क्रमण बहुला कुकुरको टोकाइबाट हुने गरेको छ।

यसबाट बच्न के के गर्नुपर्छ?

रेबिज लाग्नै नदिन र जनावरले टोकिहालेमा निम्न उपायहरू अपनाउनुपर्छ : 

तुरुन्त घाउ धुने: कुनै पनि जनावरले टोक्ने बित्तिकै घाउलाई साबुनपानीले धाराको बग्दो पानीमा लगातार १० देखि १५ मिनेटसम्म धुनुपर्छ। यसले घाउमा भएको भाइरसलाई पखाल्न ठूलो मद्दत गर्छ।

एन्टी-रेबिज खोप (ARV): घाउ धोएपछि सकेसम्म छिटो नजिकैको स्वास्थ्य संस्थामा गई चिकित्सकको सल्लाह अनुसार रेबिज विरुद्धको खोप पूरा मात्रामा लगाउनुपर्छ। गहिरो घाउ छ भने 'इम्युनोग्लोबुलिन' (Immunoglobulin) सुई समेत लगाउनुपर्ने हुन्छ । 

घरेलु उपचार नगर्ने: घाउमा खुर्सानी, बेसार, माटो वा जडीबुटी दल्ने जस्ता अन्धविश्वासका काम गर्नु हुँदैन । 

घरपालुवा जनावरलाई खोप: आफ्नो घरमा पालेका कुकुर वा बिरालोलाई समय-समयमा अनिवार्य रूपमा रेबिज विरुद्धको खोप लगाउनुपर्छ । 

छाडा चौपायाबाट टाढै रहने: सडकमा रहेका छाडा कुकुर वा अन्य जङ्गली जनावरलाई नचलाउने र सुरक्षित दूरी कायम गर्ने ।

रोग लाग्दा (वा कुकुरले टोक्दा) के खाने, के नखाने?

हाम्रो समाजमा कुकुरले टोकेपछि वा रेबिजको आशङ्का हुँदा 'यो खान हुन्छ, यो खान हुँदैन' भन्ने धेरै भ्रमहरू रहेका छन्। तर चिकित्सा विज्ञानका अनुसार : 

कुनै विशेष बार्नुपर्ने खानेकुरा छैन: कुकुरले टोक्दैमा वा रेबिज विरुद्धको खोप लगाइरहेको अवस्थामा कुनै पनि विशेष खानेकुरा बार्नु पर्दैन। सामान्यतया दैनिक खाइरहेको पोषिलो, सन्तुलित र सुपाच्य खाना खान सकिन्छ।

मादक पदार्थ सेवन नगर्ने: खोप लगाइरहेको बेला रोग प्रतिरोधात्मक क्षमतालाई असर पर्न सक्ने हुँदा रक्सी, चुरोट जस्ता नशालु पदार्थको सेवन भने गर्नु हुँदैन।

लक्षण देखिइसकेपछिको अवस्था: यदि रेबिज भाइरस मस्तिष्कमा पुगेर लक्षण (जस्तै: पानीदेखि डराउने- Hydrophobia, हावादेखि डराउने) देखिइसकेको छ भने, बिरामीको घाँटीको मांसपेशी खुम्चिने हुनाले पानी वा कुनै पनि खानेकुरा निल्न असम्भव जस्तै हुन्छ। त्यसैले लक्षण देखिनुअघि नै खोप लगाउनु नै एक मात्र विकल्प हो।

नेपाल सरकारले गरिरहेका कार्यहरू

नेपाल सरकारले सन् २०३० सम्ममा कुकुरको टोकाइबाट हुने रेबिजलाई शून्यमा झार्ने (Zero by 30) विश्वव्यापी लक्ष्यमा ऐक्यबद्धता जनाउँदै विभिन्न कार्यक्रमहरू सञ्चालन गरिरहेको छ:

१. निःशुल्क खोप वितरण: नेपाल सरकारले सरकारी अस्पताल तथा प्राथमिक स्वास्थ्य केन्द्रहरूबाट मानिसलाई लगाइने रेबिज विरुद्धको खोप (Anti-Rabies Vaccine) पूर्ण रूपमा निःशुल्क उपलब्ध गराउँदै आएको छ।

२. कुकुर बन्ध्याकरण र खोप अभियान: स्थानीय तह (नगरपालिका तथा गाउँपालिकाहरू) सँगको सहकार्यमा सडक कुकुरहरूको बन्ध्याकरण गर्ने र रेबिज विरुद्धको खोप लगाउने अभियान सञ्चालन भइरहेका छन्।

३. जनचेतनामूलक कार्यक्रम: स्वास्थ्य तथा जनसङ्ख्या मन्त्रालय र इपिडिमियोलोजी तथा रोग नियन्त्रण महाशाखा (EDCD) ले समय-समयमा सञ्चारमाध्यमहरूबाट रेबिज रोग, यसको रोकथाम र प्राथमिक उपचारका बारेमा जनचेतना जगाउने कार्य गरिरहेका छन्।

 रेबिजलाई बेवास्ता गर्नु भनेको सीधै मृत्युलाई निमन्त्रणा दिनु हो। त्यसैले, जनावरले टोक्ने बित्तिकै हेलचेक्र्याइँ नगरी तुरुन्तै स्वास्थ्य संस्थामा गएर खोप लगाउनु नै यसबाट बच्ने एक मात्र भरपर्दो उपाय हो।